در ادامه مطلب قبل، این بار به موضوع ممیزی کتاب خواهم پرداخت.

ممیزی کتاب
حتی قبل از روی کار آمدن دولت جدید و در اواخر وزارت آقای مسجد جامعی، ممیزی کتاب شدت بیشتری گرفت. بسیاری از کتاب های «موردداری» که در اوایل دوره آقای مهاجرانی مجوز نشر گرفته بودند، در دوره مسجد جامعی بار دیگر از عرصه ی نشر حذف شدند. اما با شروع وزارت آقای صفارهرندی وضعیت به گونه ی دیگری شد. نه تنها کتاب هایی که در انتظار مجوز بودند، با دقت بیشتری بررسی شدند، بلکه کتاب هایی که قبلن مجوز دایمی دریافت کرده بودند هم مشمول این نظارت شدند. نتیجه این که کتاب ها از فیلتر تنگ تری عبور می کنند، بسیاری در مجاری اداری سرگردان باقی می مانند و بسیاری نیز غیرقابل چاپ اعلام می شوند. حتی در مواردی از ناشر خواسته می شود تا مجوز دایمی کتاب هایی را به ارشاد بازگرداند. از سوی دیگر ارشاد شاید برای اولین بار رسمن بعضی از موضوعات حساس را اعلام کرده تا ناشران دیگر برای دریافت مجوزشان اقدام نکنند.  
البته مطلب حاضر قصد ندارد به نقد ممیزی کتاب بپردازد که این امر جای دیگری می طلبد و به نظرم بیشتر مساله ای صنفی است تا اینکه جنبه عمومی کردن داشته باشد.
اما به هرحال این ممیزی سختگیرانه باعث چند اتفاق شده: نویسندگان و مترجمان باید در انتظار بمانند تا ببینند آیا اثری که مدت ها روی آن کار کرده اند مجوز می گیرد یا نه. این نکته شرایط مالی را برای آنها سخت تر می کند. زیرا غالب ناشران شرط پرداخت حقوق مولف / مترجم را در گرفتن مجوز می دانند و از سوی دیگر همین پرداخت را منوط به زمانی پس از چاپ کتاب می دانند که با این رویه این زمان طولانی شده است.
به هرحال همین مقوله باعث شده اولن کتاب کمتری به بازار وارد شود، دوم اینکه خواب سرمایه ناشر بیشتر شود و سوم اینکه ناشران ترجیح بدهند کتاب های کم خطرتری را به ارشاد ارایه کنند که همین باعث رونق کتاب سازی هم شده است که در ادامه به آن خواهم پرداخت.

کتابسازی:
هرچند کتابسازی در دوره های مختلف همواره حضوری جدی در عرصه نشر داشته، اما در سال های اخیر به نحو چشمگیری شدت گرفته است. با وجود خراب بودن وضعیت بازار، گروهی از ناشران به این نتیجه رسیدند که از کاشتن دیگران بخورند و نتیجه کتاب هایی است که با عناوین موفقیت و گزیده اشعار و غیره منتشر می شوند و البته چاپ کتاب های مولفان مرحوم هم جایگاه خود را دارند.
اگر به کتابفروشی ها سر بزنید و کتاب های روانشناسی ناشران کوچک را ورق بزنید - که بسیاری عنوان مولف را بر پیشانی خود دارند - به راحتی کتاب هایی را خواهید یافت که کپی مو به موی کتاب های دیگر هستند. کتاب هایی درباره بورس، موفقیت و خصوصن روابط جنسی - زناشویی هم در این میان بسیارند.
از سوی دیگر اشعار هم با کپی کردن یک شعر از هر شاعر به سرعت تبدیل به کتاب می شوند. ناشری را می شناسم که حدود ۶ سال پیش چنین مجموعه ای چاپ کرد و صد البته مورد شکایت بسیاری از ناشرانی که حقوق اشعار را خریده بودند قرار گرفت. انتشار مجدد کتاب ممنوع شد. هرچند که تا وقت پیش کتاب به نام چاپ اول منتشر می شد.
از دیگر کتاب هایی که در میان بعضی از ناشران محبوب است، کتب نویسندگان مرحوم است. صادق هدایت، صمد بهرنگی، جمالزاده، آل احمد، دکتر معین، فروغ فرخزاد و... از جمله کسانی هستند که طبق قانون ناشران اجازه دارند پس از گذشت ۳۰ سال از مرگشان کتاب هایشان را بدون پرداخت حقوق منتشر کنند. نتیجه این می شود که ده ها مدل آثار آل احمد و بهرنگی و هدایت در قطع های مختلف در بازار یافت می شوند. بعضی آثار را تک تک چاپ می کنند و بعضی مجموعه. بعضی دوتایی و بعضی چندتایی. بعضی جیبی و بعضی وزیری. بعضی فانتزی و بعضی روی کاغذ کاهی. همین گونه است که فرهنگ ۶ جلدی دکتر معین ناگهان توسط سه - چهار ناشر تک جلدی می شود. آن هم وزیری و جیبی اش موجود است. کتاب هایی که همیشه بازار دارند و خطری جز ممیزی ارشاد (نمونه روشن:  هدایت و فروغ) تهدیدشان نمی کند.
در کنار این ها کافی است کتابی منتشر شود و بازار را قبضه کند. کتاب های چهارگانه گلدکوئستی ها را شاید بشناسید. کتاب هایی که اهالی اهرام گلدکوئست در جلساتشان هدیه می دادند و یا به دیگران توصیه می کردند تا بخرند: هدیه، چه کسی پنیر مرا جابه جا کرد، قورباغه را قورت بده و تجسم خلاق. بازار را جست و جو کنید و ببینید چند ناشر این عناوین را چاپ کرده اند و چند ناشر با عوض کردن طرح جلد و جا به جا کردن چند کلمه کتاب را به نام خود منتشر کرده اند. وضعیت به جایی رسید که بازار بسیار اشباع شد و جالب اینکه کتابفروشان هم بعد از فروکش کردن تب و تاب این کتاب ها همچنان مجبورند آنها را کنار دخل بگذارند تا شاید مشتری ای پیدا شود و آنها را بخرد و سفارش بیش از اندازه ی  کتابفروش روی دستش نماند.
کتاب های کم تیراژ ریسوگرافی در موضوعات روز را هم به اینها اضافه کنید تا فضای کتابسازی دستتان بیاید.
البته در اینجا توضیحی لازم است.
در مورد کتابسازی گاهی سوءتفاهم پیش می آید و برای مثال جنگ های ادبی را هم کتابسازی می دانند. حال آنکه از نظر بسیاری از حقوق دانان زمانی که مجموعه سازی هدف مشخصی را دنبال می کند، تبدیل به جنگ ادبی می شود. مثل کتابی که مجموعه آثار شاعران را در مورد جنگ تحمیلی یا صلح جهانی و غیره دربرمی گیرد.

در ادامه این مطلب به جنبه های دیگری از مشکلات و چشم انداز نشر در سال حاضر خواهم پرداخت.

مهرپویا / مدیر نشر ماکان